Een volle zaal zegt soms meer dan duizend woorden.
Vandaag zat de sociëteit tot de nok toe vol. Stoelen bijgeschoven, mensen tegen de muur, dat stevige geroezemoes dat je alleen hoort als iedereen er écht wil zijn. Het zegt iets over de interesse voor het onderwerp, nog vóór het eerste woord is gesproken. Maar eerst was er ruimte voor iets anders: het voorstellen van een nieuwe aanwezige. Jaap de Jong. Van harte welkom — en meteen voelde je hoe zo’n zaal een gemeenschap is, geen publiek.
![]()
Daarna ging het waar we voor gekomen waren.
Rhenen, wees zuinig op je binnenstad met haar wederopbouwarchitectuur.
Een subtitel die klonk als een oproep, bijna een waarschuwing.
De presentatie was in handen van Arend Bovenschen. Tegenwoordig woont hij, na zijn huwelijk, hoog en droog in een appartement in Veenendaal, met uitzicht op zijn geboortestad Rhenen. Letterlijk afstand genomen, maar mentaal nog altijd diep geworteld. Misschien geeft dat wel precies de juiste blik: dichtbij genoeg om het te voelen, ver genoeg om het geheel te zien.
Arend nam ons mee naar een tijd waarin wonen en werken vanzelfsprekend samen gingen. Naar het centrum van Rhenen, zoals dat na de bombardementen in de meidagen van 1940 opnieuw moest worden opgebouwd. Een stad die zichzelf heruitvond in de stijl van de Delftse School: sober, harmonieus, menselijk. Knus, zoals we dat nu noemen — toen vooral praktisch en noodzakelijk.
Het ouderlijk huis en de smederij van Arend vormden het hart van zijn verhaal. Niet als nostalgisch decorstuk, maar als levend middelpunt van een wijk in wederopbouw. Want herbouw ging niet zonder strijd. Frustratie. Boosheid ook. Rigoureuze onteigeningen, bedoeld om de bouw te versnellen, lieten diepe sporen na. De foto’s en beelden maakten dat voelbaar, rauw soms.
En toch: het leven ging door.
Wonen boven de winkels bleef vrijwel altijd mogelijk — ook voor Arend zelf. Architect Kees van Moorsel tekende het huis, met de algemene coördinatie van de wederopbouw van de stad, in handen van Cees Pouderoyen, die al in 1941 pleitte voor een beschermd stadsgezicht. Visionair, zo bleek achteraf.
Binnen die nieuwe architectuur bloeide de samenleving op. Samenbinding kreeg letterlijk vorm in straten en pleinen. Motorcross, muziekverenigingen, paardensport bij de Grebberuiters — het kwam allemaal voorbij, geïllustreerd met foto’s en filmpjes, ondersteund door muziek die de tijd even terughaalde.
Maar Arend bleef niet hangen in romantiek. Zijn verhaal eindigde waar het vandaag moet beginnen: bij een waarschuwing. Voor verloedering. Voor verwaarlozing. Voor het langzaam verdwijnen van iets unieks, niet door bommen, maar door onverschilligheid.
Een waarschuwing die bleef hangen in die overvolle zaal.
En die, als het aan mij ligt, navolging verdient.